Prof. Łętowska: Kryzys postępuje przez obniżanie standardów działania władzy

Udostępnij

prof. dr hab., profesor w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek czynny Polskiej Akademii…

Więcej

Kryzys rozwija się teraz przez obniżanie standardów przez prokuraturę i administrację. Sądownictwo namawia się do porzucenia krytycznej i samodzielnej postawy. Trybunał Konstytucyjny legitymizuje poczynania władzy. Co robić, aby minimalizować kryzys? - przemówienie prof. Ewy Łętowskiej na II Kongresie Praw Obywatelskich



„Podczas II Kongresu Praw Człowieka (14-15 grudnia 2018) jeden z paneli dyskusyjnych dotyczył Sprawiedliwości konstytucyjnej po kryzysie konstytucyjnym. Co tam mówiłam – o tym niżej. A do tematu wracam, ponieważ chyba znajdowałam się opozycji do oczekiwań przynajmniej części publiczności, która raczej oczekiwała dyskusji o rozliczeniach politycznych i innych represaliach – »dzień po«” – pisze prof. Ewa Łętowska.

 

Zasadnicza teza jej wystąpienia zawiera się w stwierdzeniu, że „nie jesteśmy »po«, lecz »w trakcie« kryzysu konstytucyjnego, a ów kryzys pogłębia się na skutek pogarszania się praktyki stosowania prawa przez władzę. Pilniejszym  pytaniem jest nie to, co należy zrobić »dzień po kryzysie« (zwłaszcza, że nie wiadomo, kiedy on nadejdzie), ale co należy robić dziś, aby kryzys minimalizować”.

 

Prof. Łętowska w punktach sumuje sytuację:

 

  • daleko nam do końca kryzysu konstytucyjnego;
  • kryzys będzie się obecnie rozwijał nie tyle poprzez zmiany prawa, ile bardziej i dotkliwiej poprzez praktykę działania władzy  (standardy);
  • remedium  w tym zakresie można poszukiwać w instrumentach rozproszonej sądowej  kontroli  konstytucyjności (bo skoncentrowana nie daje możliwości w tym zakresie);
  • rozproszona kontrola konstytucyjności musi się zasadzać na pracy interpretacyjnej sędziów (biegłość w operowaniu interpretacją systemową, z uwzględnieniem promieniowania konstytucji i standardów Rady Europy i UE);
  • trzeba pamiętać o przeszkodach, których należy oczekiwać: zniechęcania do aktywności interpretacyjnej  (zarzuty ekscesu orzeczniczego, już podnoszone wobec pytań prejudycjalnych) i efekty nękająco-mrożące wobec krytycznych mediów rozpowszechniających informacje o takich praktykach.

 

Oto pełne wystąpienie prof. Ewy Łętowskiej .

 


Sprawiedliwość konstytucyjna po (?) kryzysie konstytucyjnym – wystąpienie prof. Ewy Łętowskiej w czasie II Kongresu Praw Człowieka

 

Zasada strategiczna: naprawa w ramach państwa prawa i poprzez porządek konstytucyjny

 

Już nawet nie o to chodzi, że jestem z zasady przeciwniczką wychodzenia z kryzysów, nawet poważnych i głębokich – inaczej, niż w ramach porządku konstytucyjnego i poprzez skrupulatne stosowanie środków przewidzianych przez ten porządek, stosowanych konsekwentnie i bez taryfy ulgowej, natomiast z całą energią interpretacyjną i determinacją. Nie jestem bowiem naiwna: nie kontentuję się deklaracją czy fałszywą etykietą, a za decydujące uważam czyny za nimi skryte. To mnie określa jako zdecydowaną przeciwniczkę rewolucyjnych rozliczeń, sądów nadzwyczajnych, speckomisji i specustaw. To są środki na znacznie grubszy kaliber naruszeń, niż te, których doświadczamy. Zatem mój program na „dzień po” jest jasno określony od strony negatywnej. A od strony pozytywnej?

 

Nie jestem wróżką: nie wiem, kiedy nasz kryzys konstytucyjny dobiegnie końca, z jakim poziomem ustawodawstwa i praktyki konstytucyjnej, a także z jaką kondycją obywatelską społeczeństwa nas pozostawi. A bez tej wiedzy trudno nawet hipotetycznie rysować cząstkowe cele i konkretne ścieżki nowej transformacji, jeżeli -oczywiście – nie chce się odgrywać roli kawiarnianych strategów.

 

Postępujące obniżanie standardów praktyki władzy – oznaką trwającego kryzysu konstytucyjnego

 

Nasz kryzys bynajmniej się jeszcze nie skończył. Nie ma zgody na to, co powiedziano w tytule panelu – nie jesteśmy „po”, lecz, niestety, „w trakcie”. Mamy natomiast chyba za sobą najbardziej rudymentarne – z punktu widzenia obecnego projektu politycznego – zmiany legislacyjne, zwłaszcza gdy idzie o sądownictwo, prokuraturę, służbę cywilną, częściowo media i NGO’s. Obecnie zaś kryzys rozwija się na skutek obniżania standardów ochrony wolności i praw przez administrację i prokuraturę. Obejmuje także próby nakłonienia sądownictwa do rezygnacji z krytycznej i samodzielnej postawy wobec znaczenia przez nadawanemu prawu przez policję, prokuraturę, administrację.

 

Mamy zatem niezmienioną konstytucję, pomyślaną jako konstytucja społeczeństwa otwartego, inkluzywnego, demokratycznego (parlament odgrywający swoją rolę, podział władz rozumiany i praktykowany na serio) i najnowsze ustawodawstwo, hołdujące de facto innej koncepcji aksjologicznej i w wielu wypadkach wypaczające zasady konstytucyjne. Tę koncepcję w swoim czasie nazwano „antykonstytucjonalizmem”, w odróżnieniu od „konstytucjonalizmu’” (konstytucja jako rzeczywisty zwornik systemu prawa, w swej aksjologii zgodny z prawami człowieka) i „konstytucjonizmu” (konstytucja jako fasada systemu, gdzie o aksjologii decyduje wola ustawodawcy kształtującego także konstytucję).

 

Taka rozbieżność w normalnych warunkach powinna być przedmiotem kontroli konstytucyjności. Tyle, że skoncentrowana kontrola konstytucyjności, dokonywana przez Trybunał Konstytucyjny w tej chwili działa wadliwie. Samo kierownictwo Trybunału Konstytucyjnego przyznaje, że składy dobiera się tak, aby sędziowie zgadzali się ze sobą w kwestii oceny, co jest traktowane jako usprawnienie orzekania. Brak zatem szans na krytycyzm aksjologiczny wobec ustawodawcy, w imię wierności konstytucji, skoro zmieniła się funkcja TK – z krytycznej w legitymizującą. (Wystarczy zastanowić się nad motywacją wniosku- samooskarżenia, złożonego przez KRS, który oczekuje potwierdzenia swej legitymacji).

 

Kryzys ulega jednak przede wszystkim pogłębieniu na skutek pogorszenia standardów praktyki działania władzy.

 

Jest to widoczne obecnie (a chyba można tu oczekiwać dalszych zmian w tym samym kierunku) w zakresie:

 

  • standardów ścigania i karania wykroczeń i przestępstw. Można tu obserwować aksjologicznie determinowaną wybiórczość reakcji policji i prokuratury;

 

  • ochrony i gwarancji niezależności sądów i niezawisłości sędziowskiej – różnego rodzaju legal harassement, nieproporcjonalne działania dyscyplinujące, mające zniechęcić sędziów do angażowania się w ochronę konstytucji i jej aksjologii;

 

  • ograniczania dostępu do informacji i utrudnień działania mediów niezależnych od rządu. Przejawia się to w nękaniu dziennikarzy groźbą odpowiedzialności majątkowej i w naciskach (tak korupcyjnych, jak i zniechęcających) wobec mediów i dziennikarzy, w celu zapewnienia bezkrytycznego przekazu, zgodnego z polityką oficjalną władzy.

 

Jeżeli zatem nie jesteśmy „po” lecz „w trakcie” kryzysu konstytucyjnego, a ów kryzys pogłębia się, na skutek pogarszania się praktyki stosowania prawa przez władzę, zatem pilniejszym pytaniem jest nie to, co należy zrobić „dzień po kryzysie” (zwłaszcza, ze nie wiadomo, kiedy on nadejdzie), ale co należy robić dziś, aby kryzys minimalizować.

 

Dwie twarze sprawiedliwości konstytucyjnej i rozproszona kontrola konstytucyjności

 

„Sprawiedliwość konstytucyjna” jako wierność konstytucyjnej aksjologii, dotyczy dwóch segmentów funkcjonowania państwa:

 

  • zgodności ustaw z aksjologią konstytucyjną;

 

  • zgodności z tą aksjologią praktyki funkcjonowania władzy (organów państwa).

 

Dotychczasowy lansowany w Polsce model kontroli konstytucyjności polegał na działaniu Trybunału Konstytucyjnego jako jedynego organu sprawującego taką kontrolę, ze skutkiem w postaci wyeliminowania aktu niezgodnego z konstytucją z systemu prawnego. Kontrola konstytucyjności dotyczyła tu pierwszego z wyżej wskazanych segmentów – ustawodawstwa. Kontroli standardów konstytucyjnego zachowania władzy – TK w zasadzie – nie sprawował. W tym ostatnim zakresie powinny działać sądy – powszechne i administracyjne.

 

Kłopot w tym, że przez wiele lat niechętnie (w prawoznawstwie, w praktyce konstytucyjnej) patrzono na rozproszoną kontrolę konstytucyjności sprawowaną przez sądy, dostrzegając tu – m.zd. całkowicie błędnie, rodzaj niezdrowej konkurencji dla TK. Rezultatem tej zachowawczej polityki jest zniechęcenie i odzwyczajenie sądów od posługiwania się konstytucją, choćby jako narzędziem interpretacyjnym (nie wspominając o niej jako narzędziu subsumpcyjnym). Teraz trudno nadrobić braki.

 

Rozproszona kontrola konstytucyjności dokonywana przez sądy nie jest oczywiście substytutem kontroli trybunalskiej. Inny jest jej przedmiot, treść, metody i skutki (nie eliminuje z obrotu ustaw). Ale ma ona pewną zaletę i wyższość wobec trybunalskiej: umożliwia kontrolę standardu zachowania władzy, czego TK czynić nie może.

 

Problemem są tu jednak umiejętności interpretacyjne sądów (i ich odwaga), aby stosowanym przepisom prawa nadać znaczenie inspirowane aksjologią konstytucyjną, i aby to zrobić nie gwałcąc tekstu ustawy, ani zasad interpretacyjnego rzemiosła. Wymaga to więc sporej zręczności, samoograniczenia i proporcjonalności działania. Okoliczność, że wykładnia językowo – gramatyczna jest zjawiskiem dominującym w polskiej praktyce sądowej, wykładnia systemowa, inspirowana konstytucją, prawami człowieka czy nawet prawem UE (w razie potrzeby dyktowanej rozpatrywaną materią) przedstawia się jako postulat niełatwy do akceptacji i powszechniejszego wdrożenia.

 

Sumując:

 

  • daleko nam do końca kryzysu konstytucyjnego;

 

  • kryzys będzie się obecnie rozwijał nie tyle poprzez zmiany prawa, ile bardziej i dotkliwiej poprzez praktykę działania władzy ( standardy);

 

  • remedium w tym zakresie można poszukiwać w instrumentach rozproszonej sądowej kontroli konstytucyjności ( bo skoncentrowana nie daje możliwości w tym zakresie);

 

  • rozproszona kontrola konstytucyjności musi się zasadzać na pracy interpretacyjnej sędziów ( biegłość w operowaniu interpretacją systemową, z uwzględnieniem promieniowania konstytucji i standardów Rady Europy i UE);

 

  • trzeba pamiętać o przeszkodach, których należy oczekiwać: zniechęcania do aktywności interpretacyjnej (zarzuty ekscesu orzeczniczego, już podnoszone wobec pytań prejudycjalnych) i efekty nękająco – mrożące wobec krytycznych mediów rozpowszechniających informacje o takich praktykach.

 

A gdy przyjdzie rzeczywiście do usuwania skutków kryzysu konstytucyjnego? Jerzy Zajadło na portalu konstytucyjny opublikował tekst „Co po kryzysie konstytucyjnym? Sięgnijcie do Fullera”. Tam właśnie przedstawiono inne jeszcze, bardziej rewolucyjne strategie i możliwości, niż ta, za którą opowiadam się ja, a która u Fullera jest trzecią z kolei, zasadzającą się na poszanowaniu instrumentów, metod i środków działania poprzez zasady rule of law. I bynajmniej ta strategia nie oznacza bezsilności i imposybilizmu w problemach, jakie będą wymagać transformacyjnego rozwiązania i które – jestem pewna – bez pomocy metod nadzwyczajnych da się zadowalająco rozwiązać.  Tyle, że szczegóły i taktyka – to kwestia właściwego czasu.



Autor


prof. dr hab., profesor w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek czynny Polskiej Akademii…


Więcej

Opublikowany

17 grudnia 2018





Inne głosy w debacie



Inne artykuły tego autora

06.12.2019

Prof. Łętowska: Chaos w sądach staje się faktem. Winni są politycy naruszający zasadę podziału władz

25.11.2019

Prof. Łętowska o wyroku TSUE: Był apetyt na rybę, ale dostaliśmy dobrą wędkę

10.10.2019

Prof. Łętowska: Sądy są chłopcem do bicia. Władza polityczna dokonuje ich rekonkwisty

13.09.2019

Łętowska: Pusta sala w Sejmie nie obraża RPO. To obraza dla naszej demokracji, dla parlamentaryzmu

05.09.2019

Tyrania większości/Dyktat mniejszości?

05.09.2019

Ewa Łętowska: Do kogo się zwraca Kon-sTY-tuc-JA

26.08.2019

Ewa Łętowska: O nieodzowności kontroli sanitarnej w masarniach

19.07.2019

Profesor Łętowska wyjaśnia związki między wytworami imaginacji a reformą sądownictwa

26.06.2019

Niegodziwością jest szczuć rzecznika Adama Bodnara

29.04.2019

Prof. Łętowska: Wiktor Osiatyński przypominał, że Konstytucja jest tarczą chroniącą od tyranii

08.04.2019

Pogoń za króliczkiem jako realizacja kompetencji

27.03.2019

Bezsiła rządów prawa: etykiety jako decorum

14.02.2019

Prof. Łętowska: „Działanie TVP wobec Adama Bodnara to szykana”. Tarcza prawa zamieniona w oręż

28.11.2018

O prawach kobiet w konstytucji i grzechach ustawodawcy, TK i sądów

10.11.2018

Prof. Łętowska: Trzeba wykonać postanowienie TSUE. Natychmiast. Sądy już to zrobiły

10.09.2018

Prof. Łętowska o stosowaniu prawa przez władze: „Dziurki nie zrobi, a krew wypije”

23.07.2018

Prof. Łętowska rozbija mit. Wyrok TK w sprawie „prezydenckiej łaski” w niczym nie ogranicza SN

06.07.2018

Zasada nieusuwalności sędziów to też norma intertemporalna

27.06.2018

Nowelizacja ustawy o IPN: pozostają przepisy o odpowiedzialności cywilnej

20.06.2018

Prof. Łętowska o tym, jak rząd zwodzi UE: Suma niecałych prawd prawdy nie daje



Wesprzyj nas!

Archiwum Osiatyńskiego powstaje dzięki obywatelom i obywatelkom gotowym bronić państwa prawa.


10 
20 
50 
100 
200