TK Julii Przyłębskiej ratuje z tarapatów rząd i prezydenta Dudę. Ignoruje Ziobrę

Udostępnij

Prawniczka, asystent w Poznańskim Centrum Praw Człowieka Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w…

Więcej

Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją przepis ustawy o IPN, który godził w relacje polsko-ukraińskie. Dobrze, że TK tym razem stanął na wysokości zadania i usunął szkodliwy zapis. Zaskakuje tylko, że deliberacje w tej sprawie zabrały mu aż rok



17 stycznia 2019 Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z konstytucją zapisy ustawy o IPN dotyczące zbrodni „ukraińskich nacjonalistów”. Wprowadzono je w styczniu 2018 roku. Do Trybunału zwrócił się w tej sprawie prezydent Andrzej Duda. Wyrok TK oznacza, że przestają obowiązywać kolejne zapisy ustawy, która spowodowała kryzys międzynarodowy z udziałem m.in. USA i Izraela. W czerwcu 2018 parlament wycofał się z najbardziej kontrowersyjnej części styczniowej nowelizacji, czyli sankcji karnych za przestępstwo pomawiania państwa i narodu polskiego – wbrew faktom – za zbrodnie popełnione w czasie drugiej wojny światowej.

 

TK orzekł, że używanie w ustawie sformułowania „ukraińscy nacjonaliści” stoi w sprzeczności z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą określoności przepisów prawa (czyli jest zbyt niejasne) oraz z art. 42 ust. 1 Konstytucji, dotyczącym zasad ograniczania praw i wolności.

 

Orzeczenie zapadło większością głosów. Orzekali prezes TK Julia Przyłębska, sprawozdawca sędzia Andrzej Zielonacki, sędzia Grzegorz Jędrejek, sędzia Zbigniew Jędrzejewski oraz sędzia Michał Warciński.

 

Na początku 2018 roku prezydent Duda podpisał kontrowersyjną nowelizację ustawy o IPN. Pisaliśmy o tym w tekście „Prezydent podpisał ustawę o IPN. Oto 8 punktów, w których jest niezgodna z prawem międzynarodowym”. Od razu po podpisaniu, skierował nowelizację do TK.

 

Zaniepokojenie Prezydenta Dudy budziły m.in przepisy:

 

  • wyrażenie [zbrodni] „ukraińskich nacjonalistów” (które pojawia się w art. 1 i 2 ustawy) oraz „Małopolski Wschodniej” (w art. 2);

 

Prezydent zakwestionował, czy są one zgodne z art. 2 Konstytucji (zasada demokratycznego państwa prawa) oraz art. 42 ust. l (zasady odpowiedzialności karnej) w związku z art. 31 ust. 3 (ograniczenia praw i wolności).

 


 

Brzmienie przepisów

 

art. l Ustawy o IPN

 

Ustawa reguluje:

 

l) ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie z publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:

 

a) popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:

 

– zbrodni nazistowskich,

– zbrodni komunistycznych,

– zbrodni ukraińskich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką,

– innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne,

 

b) innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się fimkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie, a ujawnionych w treści orzeczeń zapadłych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2015 r. poz. 1583), lit. a;

 

c) działalności organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa wart. 5;

 

2) tryb postępowania w zakresie ścigania przestępstw określonych w pkt l 2a) ochronę dobrego imienia Rzeczypospolitej Polskiej 1 Narodu Polskiego;

 

3) ochronę danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwum Instytutu Pamięci;

 

4) prowadzenie działań w zakresie edukacji publicznej;

 

5) poszukiwanie miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego, a zwłaszcza tych, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.

 

6) prowadzenie działalności związanej z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa Narodu Polskiego, zarówno w kraju, jak i za granicą, a także miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31/lipca 1990 r.

 

art. 2 a ustawy o IPN

 

Zbrodniami ukraińskich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką, w rozumieniu ustawy, są czyny popełnione przez ukraińskich nacjonalistów w latach 1925-1950, polegające na stosowaniu przemocy, terroru lub innych form naruszania praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności. Zbrodnią ukraińskich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką jest również udział w eksterminacji ludności żydowskiej oraz ludobójstwie na obywatelach II Rzeczypospolitej na terenach Wołynia i Małopolski Wschodniej.

 


 

Oprócz kontrowersji politycznych, czyli groźby dalszego pogorszenia relacji z Ukrainą przepisy budziły poważne kontrowersje prawne.

 

Prokurator Generalny Zbigniew Ziobro w wystosowanym do TK stanowisku wyjaśnił, że te przepisy „wyznaczają zakres działania ustawy o IPN, w pierwszej kolejności określając zadania Instytutu Pamięci Narodowej, ale stanowią także, bezpośrednio ( art. l pkt l lit. a tiret trzecie uiPN) lub pośrednio ( art. 2a uiPN), część składową norm postępowania skierowanych do jednostek, w tym także przepisów przewidujących odpowiedzialność kamą”.

 

Artykuł 55 ustawy o IPN zawiera zakaz publicznego i wbrew faktom zaprzeczania historycznym zbrodniom.

 

Zgodnie z tym przepisem za zaprzeczenie historycznych zbrodniom „ukraińskich nacjonalistów” można zostać skazanym na grzywnę lub karę do 3 lat pozbawienia wolności.

 

To poważna ingerencja w zakres wolności jednostki. Może ona wywoływać efekt mrożący i zniechęcać do dyskutowania o polsko-ukraińskiej i ukraińskiej historii, co narusza prawo do informacji i do swobodnej debaty o przeszłości.

 

Uzasadnienie wyroku TK nie zostało jeszcze opublikowane, dlatego można jedynie spekulować, czy Trybunał uznał zakwestionowane przez Prezydenta Dudę sformułowanie za nie spełniające zasad dobrej legislacji, zbyt niedookreślone, aby mogło skutkować sankcją karną wobec jednostki.

 

Przyłębska nie boi się Ziobry?

 

Sam wyrok TK sugeruje, że Julia Przyłębska nie boi się konfrontacji z prokuratorem-ministrem Zbigniewem Ziobrą oraz z sędzią TK prof. Jarosławem Wyrembakiem. W 2016 roku w opinii o projekcie nowelizacji ustawy o IPN przygotowanej dla Biura Analiz Sejmowych prof. Wyrembak opowiedział się za użyciem odrzuconego przez TK sformułowania, podobnie jak Prokurator Generalny w stanowisku wystosowanym do TK w marcu 2018 roku.

 

Dobrze, że Trybunał Konstytucyjny tym razem stanął na wysokości zadania i usunął  szkodliwy zapis. Jednak zaskakuje, że deliberacje w tej sprawie zabrały mu aż rok.

 

Wyrok TK z 17 stycznia 2019 roku w sprawie K 1/18 nie powinien być powodem do radości, ale raczej przyczynkiem do refleksji nad obecnym stanem procesu legislacyjnego, przyjmowanego ustawodawstwa i kontroli konstytucyjnej w Polsce.

 

Oburzenie powinno budzić, że takie prawne niedociągnięcia znalazły się w ustawie, która została przegłosowana przez parlament i podpisana przez prezydenta. Historia nowelizacji ustawy o IPN dodaje kolejnych argumentów do krytyki jakości procesu stanowienia prawa w Polsce.

 

Więzienie za pisanie prawdy

 

Trybunał Konstytucji umorzył zainicjowane przez prezydenta Andrzeja Dudę postępowanie w sprawie K 1/ 18 w pozostałym zakresie, to znaczy dotyczące zgodności z Konstytucją art. 55a. Ten artykuł został usunięty z polskiego systemu prawa nowelą ustawy o IPN z 27 czerwca 2018 roku.

 

Artykuł 55a wywołał ogromne kontrowersje w kraju i zagranicą. Wprowadził do polskiego prawa nowe przestępstwo polegające na „sprzecznym z historycznymi faktami przypisywaniu państwu lub narodowi polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie II wojny światowej”. Od marca do lipca 2018 roku za popełnienie takiego przestępstwa groziły sankcje karne: do trzech lat pozbawiania wolności lub grzywna.

 

Nowelizacja ustawy o IPN wywołała dyplomatyczny skandal między Polską a Izraelem, zaniepokoiła amerykańską administrację. Wiceminister kultury Jarosław Sellin, niezręcznie próbując minimalizować wizerunkowe i polityczne straty, zapowiedział, że ustawa, choć weszła w życie, będzie „zamrożona”. Dementował to minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro. Słusznie, w polskim porządku prawnym nie istnieje instytucja „zawieszenia” czy „zamrożenia” stosowania ustawy pod dyktando polityków.

 

Wycofanie się ze środków karnych zajęło polskiemu rządowi pół roku, w czasie którego trwały konsultacje między Polską, Izraelem a USA.

 

W tym okresie nikomu nie wytoczono sprawy karnej na gruncie przepisu 55a ustawy o IPN, choć można było to zrobić m.in. wobec dziennikarza Konstantego Geberta czy innych przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, którzy w geście protestu wobec styczniowej nowelizacji masowo składali na siebie donosy.

 

Czerwcowa nowelizacja usunęła środki karne wprowadzone przez art. 55a. Jednak wciąż obowiązują przepisy dotyczące odpowiedzialności cywilnej za przestępstwo naruszania dobrego imienia państwa i narodu (art. 53). Umożliwiają one domagania się odszkodowań za naruszenie dobrego imienia polskiego państwa i narodu na gruncie przepisów kodeksu cywilnego dotyczących dóbr osobistych m.in. przez IPN oraz organizacje pozarządowe, działające w ramach swoich statutowych celów i w imieniu interesu publicznego.

 

Przeczytaj: Zostało w ustawie o IPN! Bat pozwu cywilnego na użytek krajowy

 

Radca prawny Wojciech Kozłowski, który zasiada w Radzie Programowej Archiwum Osiatyńskiego, komentował, że „Ryzyko samego składania pozwów przeciwko badaczom i rodzinom ofiar Holocaustu rzeczywiście istnieje, bo żadnej organizacji społecznej nie można zabronić złożenia nawet najbardziej niesłusznego pozwu”. Ze ścieżki cywilnej próbowała skorzystać Reduta Dobrego Imienia, pozywając do Sądu Okręgowego w Warszawie wydawcę argentyńskiej gazety, który zilustrował artykuł o o zbrodni w Jedwabnem zdjęciem zamordowanych żołnierzy AK. Nieskutecznie. Jak wyjaśniała prof. Ewa Łętowska, zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego, właściwym do rozpatrywania pozwu jest sąd w siedzibie wydawcy – czyli nie w Polsce, ale w Argentynie.



Autor


Prawniczka, asystent w Poznańskim Centrum Praw Człowieka Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w…


Więcej

Opublikowany

21 stycznia 2019





Inne głosy w debacie



Inne artykuły tego autora

11.10.2019

KE po raz trzeci skarży polski rząd za „reformę” sądownictwa. Za system dyscyplinarny dla sędziów

10.10.2019

Prof. Wyrzykowski: zmiana ustroju Rzeczpospolitej jest faktem

08.10.2019

Organizacje apelują do KE o zaskarżenie polskiego rządu do TSUE za system dyscyplinarny dla sędziów

04.10.2019

Dr Ziółkowski: Julię Przyłębską będzie można odsunąć od kierowania TK zgodnie z Konstytucją [ekspertyza]

01.10.2019

Prof. Matczak i dr Zalasiński: Jak przywrócić porządek w Trybunale Konstytucyjnym [ekspertyza]

26.09.2019

Łętowska i Bogdanowicz: rzecznik Tanczew potwierdził, że sędziowie mogą pytać TSUE o swoją niezależność

19.09.2019

Komisja Europejska: z praworządnością w Polsce coraz gorzej, kontynuujmy procedurę z art. 7 [UJAWNIAMY]

18.09.2019

Trybunał w Strasburgu oceni zwolnienie prezesów sądów przez Ziobrę

17.09.2019

„Kategoria honoru nie jest przez nas brana pod uwagę.” Mazur w Sejmie bronił KRS. Co przemilczał?

11.09.2019

Lewica ma program naprawy TK, SN i KRS. Zapowiada Trybunał Stanu dla Morawieckiego i Ziobry

07.09.2019

Morawiecki, nie idź tą drogą osłabiania demokracji! Amerykańscy kongresmeni piszą do premiera

05.09.2019

Bator-Ciesielska pyta TSUE o uprawnienia Ziobry i KRS. PiS pod ostrzałem kilkunastu pytań prejudycjalnych

03.09.2019

Twarda rozmowa holenderskiego ministra z Ziobrą. „Pogwałcenie praworządności”, „będziemy reagować”

03.09.2019

Przełomowy wyrok sądu: ustawa represyjna obniżająca emerytury i renty to jawna obraza Konstytucji

23.08.2019

Przekroczony Rubikon. Represje wobec sędziów ze świadomym łamaniem prawa, bez precedensu

22.08.2019

Rzecznik dyscyplinarny Schab bierze się za wpisy sędziów w sieci. Obudził się po roku

21.08.2019

„To podważenie fundamentów państwa prawa”. RPO skarży do sądu decyzje prezesa UODO

17.08.2019

Jak trwoga, to do Przyłębskiej. Trybunał ma pomóc władzy zataić listy poparcia kandydatów do nowej KRS

02.08.2019

Prokurator będzie mógł wstrzymać decyzję sądu o uchyleniu tymczasowego aresztu. RPO protestuje

02.08.2019

Warszawa w Budapeszcie. Węgierski sędzia pyta Trybunał Sprawiedliwości UE o niezawisłość sądownictwa



Wesprzyj nas!

Archiwum Osiatyńskiego powstaje dzięki obywatelom i obywatelkom gotowym bronić państwa prawa.


10 
20 
50 
100 
200